Yerüsəlim problemi: Tarix, din və kimlik (Sonuncu, V Yazı)

Yazının birinci hissəsini bu linkdən oxu: https://jnews.az/yeruselim-problemi-tarix-din-ve-kimlik/

Yazının ikinci hissəsini bu linkdən oxu: https://jnews.az/yeruselim-problemi-tarix-din-ve-kimlik-ii-yazi/

Yazının üçüncü hissəsini bu linkdən oxu: https://jnews.az/yeruselim-problemi-tarix-din-ve-kimlik-ii-yazi-2/ 

Yazının dördüncü hissəsini bu linkdən oxu: https://jnews.az/yeruselim-problemi-tarix-din-ve-kimlik-iv-yazi/

İsrail müstəqilliyini elan etdikdən dərhal sonra Misir, Livan, Suriya, İraq və İordaniya yeni yaradılmış dövlətə qarşı müharibəyə başladılar. O dövrdə İsrailin nə tankları, nə də kifayət qədər ağır silahları var idi. Buna baxmayaraq, müharibənin sonunda ərəb dövlətləri məğlub oldular.

Müharibənin nəticəsində Misir, İordaniya və Suriya BMT-nin gələcək ərəb dövləti üçün nəzərdə tutduğu bəzi əraziləri öz nəzarətləri altına aldılar. Yerüsəlim iki yerə bölündü. Şəhərin qərb hissəsi İsrailin, şərq hissəsi isə İordaniyanın nəzarəti altında qaldı. Müharibədə məğlub olan ərəb dövlətləri bu məğlubiyyəti qəbul etmək istəmirdilər. Misir Tiran boğazını İsrail gəmilərinin üzünə bağladı və ərəb ölkələri yenidən İsrailə qarşı ittifaq yaratdılar.

1967-ci ildə Altıgünlük Müharibə baş verdi. Bu müharibədə də ərəb dövlətləri məğlub oldular. İsrail Sina yarımadasını, Qolan təpələrini və Yerüsəlimin şərq hissəsini ələ keçirdi. Beləliklə, uzun əsrlərdən sonra Yerüsəlim yenidən vahid şəhər halına gəldi və Davudla Süleymanın dövründə olduğu kimi, İsrailin və yəhudi xalqının əsas mərkəzlərindən birinə çevrildi.

Lakin bölgədə qarşıdurmalar bununla bitmədi. 1973-cü ildə Yom Kippur müharibəsi, 1982-ci ildə isə Livan müharibəsi baş verdi. Sonrakı dövrdə İsrail Misirdən aldığı Sina yarımadasını geri qaytardı.

1980-ci ildə İsrail parlamenti Yerüsəlimi İsrailin əbədi paytaxtı elan etdi. Bu gün Yerüsəlim İsrail dövlətinin paytaxtıdır. Parlament, nazirliklər, ali təhsil müəssisələri və digər mühüm dövlət qurumları burada yerləşir. Minilliklər boyu uğrunda mübarizələr aparılan Davudun şəhəri yenidən yəhudi xalqının mənəvi və siyasi mərkəzinə çevrilmişdir.

Müasir Yerüsəlim

Bu gün Yerüsəlim hər üç səmavi din üçün müqəddəs şəhər hesab olunur. Burada yəhudilər, xristianlar və müsəlmanlar ibadət edirlər. Şəhərdə müasir memarlıq nümunələri ilə qədim tikililər bir-birini tamamlayaraq özünəməxsus vəhdət yaradır.

Yerüsəlim əsasən Köhnə Şəhər və müasir şəhər hissələrindən ibarətdir. Köhnə Şəhər qədim Yerüsəlimin yerləşdiyi ərazidir və burada 220-dən çox tarixi abidə və dini məkan mövcuddur. Sinaqoqlar, kilsələr və məscidlər burada bir-birinə çox yaxın yerləşir. Üç dinin mənsubları eyni küçələrdən və yollardan istifadə edərək ibadət yerlərinə gedirlər.

Köhnə Şəhər dörd məhəllədən ibarətdir: Yəhudi, Xristian, Müsəlman və Erməni məhəllələri. Bu bölgüyə baxmayaraq, şəhərdə yaşayan müxtəlif millətlərin və dinlərin nümayəndələri uzun illərdir burada birgə yaşayırlar.

İndi isə Yerüsəlimə dinlər prizmasından nəzər salaq:

Yəhudilər üçün Yerüsəlim

Tarixdə heç bir şəhər bir millətin milli şüuruna Yerüsəlim qədər təsir etməmişdir. Yəhudi xalqı Davud dövründən bəri bu şəhərə dərin mənəvi bağlılıq hiss etmişdir. Bir yəhudi harada yaşamasından asılı olmayaraq Yerüsəlimlə bağlıdır. Dualarında, bayramlarında və hüznlü günlərində Yerüsəlim xüsusi yer tutur.

Yəhudilər üçün Yerüsəlimin müqəddəsliyi Tanrının məbədinin burada yerləşməsi və yəhudi xalqının bir millət kimi bu şəhərdə formalaşması ilə bağlıdır. Bu gün də yəhudilər dağıdılmış məbədin qalan hissəsi olan Qərb Divarı (Kotel) önündə dua edir, Tanrıdan məbədin yenidən qurulmasını diləyirlər.

Tövratda, Zəburda və digər müqəddəs mətnlərdə Yerüsəlimin adı minlərlə dəfə çəkilir.

Yəhudi dini ədəbiyyatının əsas əsərlərindən olan Talmudda Yerüsəlim haqqında belə deyilir:

“Orada bizi əsir edənlər bizdən nəğmələr, bizə zülm edənlər isə şənlik istəyirdilər. «Sion nəğmələrindən birini oxuyun», – deyirdilər bizə. Biz isə deyirdik: «Rəbbin nəğməsini yad torpaqda necə oxuyaq? Ey Yerüsəlim, səni unutsam, sağ əlim qurusun. Səni ən böyük sevincimdən üstün tutmazsam, dilim damağıma yapışsın!»”

Bu kimi nümunələr müqəddəs kitablarda çoxdur. Yerüsəlimin hər daşı yəhudilər üçün müqəddəs sayılır. Çünki onlar bir millət kimi bu torpaqlarda formalaşmış, dövlətlərini burada qurmuşlar. Yerüsəlimdən qovulduqları gündən etibarən yəhudilər bu şəhərin həsrəti ilə yaşamış, onu dualarında və bayramlarında yaşatmışlar. 1967-ci ildə İsrail Yerüsəlimin şərq hissəsini nəzarətə götürdükdən sonra yəhudilərin iki min ilə yaxın davam edən Yerüsəlim həsrəti sona çatmışdır.

Xristianlar üçün Yerüsəlim

Dindar xristian üçün Yerüsəlim Tanrının seçdiyi şəhərdir. İsanın yaşadığı və çarmıxa çəkildiyi bu şəhər xristian dünyasında xüsusi müqəddəsliyə malikdir. Xristian inancına görə, bu torpaqlar İsanın qanı ilə müqəddəsləşmişdir.

Əsrlər boyu Qolqota təpəsini ziyarət etmək, Müqəddəs Qəbir kilsəsində dua etmək xristianlar üçün böyük şərəf hesab edilmişdir. Yerüsəlim xristianlar üçün həm tarixin başlanğıcı, həm də sonu ilə bağlı dini təsəvvürlərin mərkəzidir. İsanın burada çarmıxa çəkilməsi və dirilməsi inancı şəhərə xüsusi əhəmiyyət qazandırmışdır.

Yerüsəlimdə xristianlıq üçün mühüm sayılan çoxlu müqəddəs məkanlar mövcuddur. Müqəddəs Qəbir kilsəsi, Cəza kilsəsi, Müqəddəs Anna kilsəsi, Rus Pravoslav və Yunan Pravoslav kilsələri bunlardan yalnız bir neçəsidir. Bu gün də hər il milyonlarla xristian İsanın yaşadığı və fəaliyyət göstərdiyi məkanları ziyarət etmək üçün Yerüsəlimə gəlir.

Müsəlmanlar üçün Yerüsəlim

İslamın ilk qibləsi olan Yerüsəlim müsəlmanlar üçün də müqəddəs şəhərdir. O, Məkkə və Mədinədən sonra İslam dünyasının üçüncü ən müqəddəs şəhəri hesab olunur.

Yerüsəlimin müsəlmanlar üçün əhəmiyyəti Peyğəmbər Məhəmmədin merac hadisəsi və şəhərin müsəlmanların ilk qibləsi olması ilə bağlıdır. İsra surəsinin birinci ayəsində Peyğəmbərin Məscidül-Həramdan Məscidül-Əqsaya aparıldığı qeyd olunur.

Burada diqqət çəkən bir məsələ vardır. Peyğəmbərin dövründə bu gün mövcud olan Məscidül-Əqsa binası hələ tikilməmişdi. Əməvilər dövründə inşa edilən bu məscid sonradan həmin məkanın adı ilə tanınmağa başladı. Bu səbəbdən bəzi İslam alimləri ayədə qeyd edilən müqəddəs məkanın həmin ərazidə yerləşən qədim məbəd kompleksi ilə əlaqəli olduğunu qəbul edirlər. Məscidül-Əqsa ifadəsi “uzaq məscid” mənasını verir.

Yerüsəlimdə müsəlmanlar üçün ən müqəddəs məkanlar Məscidül-Əqsa və Qübbətüs-Səxradır. Bəzən bu iki məkan bir-biri ilə qarışdırılsa da, onlar fərqli tikililərdir. İslam memarlığının ən qədim nümunələrindən biri hesab edilən Qübbətüs-Səxranın əsas dini əhəmiyyəti müqəddəs qayanı özündə ehtiva etməsidir. İslam ənənəsinə görə, Peyğəmbər Məhəmməd meraca yüksəlməzdən əvvəl həmin qayaya ayaq basmışdır.

Bu səbəbdən Yerüsəlim əsrlər boyu müsəlmanların ziyarət etdiyi və xüsusi ehtiram göstərdiyi müqəddəs şəhərlərdən biri olmuşdur.

Nəticə

Gördüyümüz kimi, Yerüsəlim üç səmavi din üçün müqəddəs şəhərdir və bu gün onun statusu ətrafında yaranan mübahisələrin əsas səbəblərindən biri də məhz bu dini əhəmiyyətidir. Bununla belə, şəhər tarixi baxımdan xüsusilə yəhudi xalqı ilə sıx bağlıdır və bu bağlılıq Davud peyğəmbər dövründən etibarən formalaşmışdır.

Xristianlıqda Yerüsəlimin müqəddəsliyi İsa Məsihin burada yaşaması, fəaliyyət göstərməsi və burada vəfat etməsi ilə əlaqələndirilir. İslamda isə şəhərin müqəddəsliyi Peyğəmbər Məhəmmədin Merac hadisəsi və ilk qiblə olması ilə izah edilir. Yerüsəlim yəhudilər üçün həm dini, həm də milli kimliyin formalaşdığı əsas mərkəzdir.

Tarixi ardıcıllıq göstərir ki, Musa peyğəmbər İsrail oğullarını bu torpaqlara gətirmiş, Davud peyğəmbər Yerüsəlimi dövlətin paytaxtı etmiş, Süleyman peyğəmbər isə burada Məbəd inşa etdirmişdir. Sonrakı dövrlərdə yəhudilər şəhər uğrunda mübarizə aparmış və uzun sürgün illərinə baxmayaraq Yerüsəlimi dini yaddaşlarında qorumuşlar.

Müqəddəs mətnlərdə də Yerüsəlim xüsusi yer tutur. Yerüsəlim Tövratda 850, İncildə isə 142 dəfə çəkilir, Quranda isə yalnız İsra surəsinin birinci ayəsində ona işarə edildiyi qəbul edilir. Tarixi mənbələr Yerüsəlimin Davud peyğəmbərlə bağlılığını təsdiqləyir və bu bağlılıq yəhudi ənənəsində mərkəzi yer tutur.

İslamın bölgəyə gəlişindən sonra da Yerüsəlimdə yəhudi icması yaşamışdır.

Qurani-Kərimdə İsrail oğulları haqqında belə buyurulur:

“Biz İsrail oğullarını gözəl bir yurda sakin etdik və onlara pak ruzilər verdik.”

(Qurani-Kərim, Yunus, 93)

Ümumilikdə, Yerüsəlim üç dinin kəsişdiyi və hər biri üçün dini əhəmiyyət daşıyan bir şəhərdir. Bununla yanaşı, onun tarixi formalaşmasında yəhudi xalqının rolu daha erkən və əsaslıdır. Şəhər əsrlər boyu müxtəlif sivilizasiyaların diqqət mərkəzində olmuş və bu gün də öz əhəmiyyətini qoruyur.

Yazımı Qurani-Kərimdən bir ayə ilə bitirirəm:

“Beləcə, Biz İsrail oğullarını o yerlərə varis etdik.”
(Qurani-Kərim, Şuəra, 59)

Ədəbiyyat siyahısı

Müqəddəs mənbələr

1. Qurani-Kərim (müxtəlif tərcümə və təfsir nəşrləri)
2. Tövrat (Tanax) – Yəhudi müqəddəs mətnləri
3. İncil (Əhdi-Cədid və Əhdi-Ətiq)

Tarixi və elmi ədəbiyyat

4. Josephus, Flavius. The Jewish War
5. Armstrong, Karen. Jerusalem: One City, Three Faiths
6. Montefiore, Simon Sebag. Jerusalem: The Biography
7. Gilbert, Martin. Jerusalem in the Twentieth Century
8. Lewis, Bernard. The Middle East: A Brief History of the Last 2,000 Years
9. Bright, John. A History of Israel
10. Cleveland, William L. A History of the Modern Middle East

Ensiklopedik mənbələr

11. Encyclopaedia Britannica – “Jerusalem” məqaləsi
12. Oxford Biblical Studies Online – Yerüsəlim və qədim İsrail tarixi
13. The Cambridge History of Judaism – Yəhudi tarixi və dini inkişaf

İslam tarixi mənbələri

14. İbn Kəsir. Əl-Bidayə və-n-Nihayə
15. Ət-Tabəri. Tarix ər-Rusul və-l-Müluk

İnternet resursları

16. Encyclopaedia Britannica Online – https://www.britannica.com/place/Jerusalem
17. UNISPAL (United Nations Information System on the Question of Palestine) – https://www.un.org/unispal
18. Israel Ministry of Foreign Affairs – https://mfa.gov.il
19. Palestinian Authority – https://www.palestine-studies.org
20. Yale University Press. The Archaeology of Jerusalem. https://yalebooks.yale.edu/book/9780300216622/the-archaeology-of-jerusalem
21. com – Jerusalem entry – https://www.encyclopedia.com
22. Yale University Press. The Anchor Yale Bible Dictionary. https://yalebooks.yale.edu/book/9780300140033/the-anchor-yale-bible-dictionary-h-j
23. Encyclopaedia Britannica. “Jerusalem.” https://www.britannica.com/place/Jerusalem

Murad Salmanov