Vaşinqton və Tehran arasında İsveçrədə keçirilən hazırkı danışıqlar getdikcə uzunmüddətli geosiyasi “serial”ı xatırladır, burada irəliləyişlər barədə yüksək səslə bəyanatlar qəti təkziblərlə əvəz olunur. Amerika administrasiyası müəyyən edilmiş məqsədlərə çatmaq üçün 60 günlük müddət təyin etsə də, yayın ortalarına doğru aydın oldu ki, tərəflərin ritorikası arasındakı uçurum yalnız artır.
Nüvə nəzarəti ətrafında dalana dirənmə
Əsas mübahisə mövzusu MAQATE müfəttişlərinin İranın nüvə obyektlərinə qayıtması məsələsi olaraq qalır. Vaşinqtondan əldə edilmiş irəliləyişlər barədə optimist bəyanatlara baxmayaraq, Tehran bu cür müzakirələrin aparılması faktını rəsmi olaraq inkar edir. Bu ikitərəfli yanaşma nüvə məsələsinin təzyiq alətinə çevrildiyini göstərir, burada hər tərəf öz gündəliyini tətbiq etməyə çalışır. Nüvə obyektlərinin vəziyyəti yoxlanılmadan və onların statusu təsdiqlənmədən, gələcək hər hansı bir razılaşma mənasını itirir, çünki Tehranın atom silahı əldə etmə kursundan imtina etməsinə zəmanət yoxdur.
Hürmüz boğazı Pandora qutusu kimi
Diplomatik səylərlə paralel olaraq, İran Hürmüz boğazında mövcud beynəlxalq gəmiçilik sistemini dəyişdirmək cəhdləri edir. Gəmilərin keçidi üçün əvvəlcədən müraciət tələbi və Omanı tranzit ödənişlərinin birgə yığılması sxeminə cəlb etmək cəhdləri beynəlxalq dəniz konvensiyalarına birbaşa ziddir.
Əgər Tehran bu təcrübəni möhkəmləndirə bilsə, bu, bütün dünyadakı digər əsas boğazlar üçün təhlükəli presedent yaradacaq, beynəlxalq suların statusunun regional oyunçuların xeyrinə yenidən nəzərdən keçirilməsinə səbəb olacaq. Oman təzyiqlərə müqavimət göstərir, azad gəmiçilik prinsipinin sarsılmazlığını israr edir, lakin İranın bu məsələdəki israrlılığı oyun qaydalarını köklü şəkildə yenidən nəzərdən keçirməyə hazır olduğunu nümayiş etdirir.
Gündəliyin regional genişlənməsi
Əvvəlcə ikitərəfli münasibətlərə və Körfəz regionunda təhlükəsizliyə yönəlmiş danışıqlar prosesi sürətlə yeni şərtlərlə genişlənir. İran dialoqda irəliləyişi Qəzza zolağındakı vəziyyətlə əlaqələndirməyə çalışır, İsrailə qarşı tələblərin genişləndirilməsini israr edir. Eyni zamanda, Livan istiqamətində dalana dirənmiş vəziyyət davam edir: İsrail qoşunların tamamilə çıxarılması ideyasını rədd edir, “Hizbullah”ın tərksilah edilməsi məsələsi həll olunana qədər effektiv bufer zonasının yaradılmasında israr edir.
Livan sərhədində hökumət qüvvələrinin fəaliyyəti əlavə qeyri-sabitlik faktoru kimi çıxış edir. Mina sahələrinin sökülməsi və resursların cəmləşdirilməsi əməliyyatın aktiv fazasına hazırlıqdan xəbər verə bilər. Eyni zamanda, xüsusi xidmət orqanlarının 7 oktyabr hadisələrinə aidiyyəti olan şəxslərin müəyyən edilməsi və zərərsizləşdirilməsi üzrə planlı işləri davam edir. Mövcud məlumatlara görə, hücum iştirakçılarının məsuliyyətə cəlb edilməsi proqramı sistemli əsasda həyata keçirilir ki, bu da İsrailin qisas strategiyasının dəyişməzliyini vurğulayır.
Nəticələr: etimad böhranı
Hazırkı vəziyyət beynəlxalq diplomatiyanın klassik alətlərinin dərin böhranını nümayiş etdirir. Əsas oyunçular arasında münasibətlər müəyyən edilmiş öhdəliklərə riayət etməklə deyil, gücün və siyasi blefin situativ istifadəsi ilə qurulur. Yaxın həftələrdə beynəlxalq ictimaiyyətin diqqəti üç əsas məqama yönələcək: “60 gün” cədvəlinə riayət edilməsi, Hürmüz boğazı ətrafındakı vəziyyətin inkişafı və tərəflərin regional münaqişələri tam miqyaslı eskalasiyadan saxlamaq qabiliyyəti. Hazırda diplomatik yol hər iki tərəfdən daha qətiyyətli hərəkətlərə hazırlıq gizlədən vaxt qazanmaq aləti kimi görünür.