İran müharibəsinin ən mühüm nəticələrindən biri enerji idxalından asılı ölkələrin enerji təhlükəsizliyinə yanaşmasının dəyişməsi ola bilər. Əsas sual isə bundan ibarətdir: dövlətlər xarici enerji asılılığını necə azalda bilər və bunu iqtisadi cəhətdən səmərəli, siyasi baxımdan qəbul edilə bilən şəkildə necə həyata keçirə bilər?
“Reuters”in analitik məqaləsində qeyd olunur ki, bu mövzuda iki fərqli yanaşma formalaşıb. Bir tərəf hesab edir ki, müharibə bərpa olunan enerji mənbələrinə və elektromobillərə keçidin sürətləndirilməsinin vacibliyini göstərdi. Digər tərəf isə enerji təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün Yaxın Şərqdən kənarda neft və qaz hasilatının artırılmasını müdafiə edir.
Hörmüz boğazı yeni risk mənbəyinə çevrilib
Fevralın 28-də ABŞ və İsrailin başlatdığı hərbi əməliyyatlardan sonra Hörmüz boğazı faktiki olaraq bağlanıb. Müharibəyədək bu strateji su yolu dünya üzrə xam neft, neft məhsulları və mayeləşdirilmiş təbii qaz tədarükünün təxminən 20 faizini təmin edirdi.
Analizdə vurğulanır ki, bazarlar boğazın gələcəkdə yenidən açılacağını gözləsə də, son beş ay ərzində bölgədə risklər ciddi şəkildə artıb. Ekspertlər hesab edirlər ki, İran gələcəkdə bu marşrutdan keçən gəmilərin hərəkətinə müəyyən təsir imkanlarını qoruyub saxlaya bilər.
Avstraliya nümunəsi: neft emalı zavodu, yoxsa elektrikləşmə?
Məqalədə Avstraliyanı enerji idxalçılarının qarşılaşdığı dilemma üçün nümunə göstərilir. Ölkə maye yanacaq tələbatının təxminən 80 faizini idxal hesabına ödəyir və son onilliklərdə fəaliyyət göstərən səkkiz neft emalı zavodundan yalnız ikisi qalıb.
Məhz buna görə Avstraliya hökuməti Qərbi Avstraliyada yeni neft emalı zavodunun tikilməsi imkanlarını araşdırmağa başlayıb. Layihənin dəyərinin təxminən 12 milyard ABŞ dolları olacağı proqnozlaşdırılır.
Bununla yanaşı, ekspertlər qeyd edirlər ki, belə bir zavod enerji təhlükəsizliyi problemini tam həll etmir. Çünki ölkə hazır neft məhsulları əvəzinə xam neft idxalından asılı vəziyyətə düşəcək.
Elektrikləşmə sürət qazanır
Analitiklər hesab edirlər ki, uzunmüddətli perspektivdə elektrikləşmə daha davamlı həll yolu ola bilər.
Məqalədə bildirilir ki, Avstraliyanın iri dağ-mədən şirkəti Fortescue Metals Group elektriklə işləyən mədən texnikası və bərpa olunan enerji hesabına ildə təxminən 1,2 milyard Avstraliya dolları qənaət əldə edir.
Eyni zamanda, ölkədə elektromobil və hibrid avtomobillərin satışı sürətlə artır. İyul ayında bu kateqoriyaya aid avtomobillər ümumi satışların təxminən yarısını təşkil edib ki, bu da istehlakçıların yanacaq təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlarının artdığını göstərir.
Hibrid model ən real çıxış yolu hesab olunur
Reuters-in analitik qiymətləndirməsinə görə, ən optimal yanaşma hər iki istiqamətin paralel inkişaf etdirilməsidir. Bir tərəfdən müəyyən həcmdə daxili neft emalı güclərinin saxlanılması qısamüddətli enerji risklərini azalda bilər, digər tərəfdən isə elektrikləşmənin sürətləndirilməsi uzunmüddətli perspektivdə idxal yanacağından asılılığı əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salacaq.
Məqalədə Vyetnam, İndoneziya və Taylandın da elektromobillər və elektrik nəqliyyatına keçidi sürətləndirdiyi vurğulanır.
Analitik nəticə
İran müharibəsi göstərdi ki, enerji təhlükəsizliyi artıq yalnız neft ehtiyatlarının həcmi ilə ölçülmür. Əsas prioritet enerji mənbələrinin və tədarük marşrutlarının şaxələndirilməsidir. Qarşıdakı illərdə enerji idxalçısı olan ölkələrin əksəriyyətinin həm ənənəvi yanacaq infrastrukturunu qorumağa, həm də elektrikləşməni sürətləndirməyə çalışacağı gözlənilir. Bu yanaşma yeni geosiyasi reallıqda enerji təhlükəsizliyinin əsas modeli kimi formalaşa bilər.