Vasitəçilər Tehran və Vaşinqton arasında razılaşma layihələrini müzakirə etdikcə, Hörmüz boğazı ilə bağlı mümkün razılaşmanın konturları daha aydın görünməyə başlayır. Lakin bunun nə vaxt reallaşacağı hələ də qeyri-müəyyəndir.
ABŞ prezidenti Donald Tramp danışıqların uğurla irəlilədiyini və boğazın çox yaxın zamanda yenidən açılacağını bəyan etsə də, tərəflər hələ də əsas məsələlər üzərində razılığa gələ bilməyiblər. Regional mənbələrdən biri bildirir ki, əsas məsələ detallardadır, digəri isə qeyd edir ki, Trampın sosial şəbəkədə paylaşacağı tək bir mesaj belə bütün prosesi poza bilər. Buna görə də diplomatik proses münaqişənin özü qədər qeyri-sabit olaraq qalır.
“Aramco”nun baş icraçı direktoru Amin Nasser bildirib ki, fevral ayında İranla müharibə başlayandan bəri dünya 2,6 milyard bareldən artıq neft itirib. Bu həcm qlobal gündəlik neft hasilatının təxminən bir aylıq göstəricisinə bərabərdir və Hörmüz boğazının bağlanmasının yaratdığı iqtisadi zərərin miqyasını nümayiş etdirir.
Nasser əlavə edib ki, yaranmış vəziyyət dünya neft emalı sisteminin zəif tərəflərini üzə çıxarıb və sənayenin yeni sarsıntıları kompensasiya etmək üçün kifayət qədər ehtiyatı yoxdur. Bununla belə, ehtiyac yaranarsa, hasilatın bir neçə gün ərzində müharibədən əvvəlki səviyyəyə qaytarılması mümkündür.
Bu arada, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin qeyri-neft özəl sektoru iyul ayında son dörd ayın ən sürətli artımını nümayiş etdirib. Satınalma Menecerləri İndeksi (PMI) iyunda 50,8 olduğu halda iyulda 52,7-yə yüksəlib.
Yeni sifarişlər fevraldan bəri ən yüksək templə artıb, ixrac sifarişləri isə martdan bəri ilk dəfə yüksələrək son bir ilin maksimumuna çatıb. Məşğulluq artsa da, Hörmüz boğazı ətrafındakı qeyri-müəyyənlik səbəbindən biznes etimadı ardıcıl üçüncü ay zəifləyib.
Hörmüzün həqiqətən açıldığını göstərəcək əlamətlər
Donald Tramp mart ayından bəri ən azı dörd dəfə Hörmüz boğazının açıldığını bəyan edib. Lakin hər dəfə bundan qısa müddət sonra döyüşlər yenidən başlayıb və boğaz bağlanıb.
Bu həftə isə Tramp “Fox News” telekanalına müsahibəsində danışıqların uğurla davam etdiyini və boğazın çox yaxın zamanda açılacağını bildirib. Bununla belə, ekspertlər hesab edirlər ki, əsas məsələ bəyanatlar deyil, danışıqların konkret nəticələri və dənizdə baş verən real dəyişikliklərdir.
“Reuters”in çərşənbə günü yaydığı məlumata görə, hazırda müzakirə olunan təklif İrana Hörmüz boğazı vasitəsilə Fars körfəzinə daxil olan gəmilər üzərində nəzarət imkanı verə bilər. Bu, müharibə başlayandan bəri Tehrana verilə biləcək ən böyük güzəştlərdən biri hesab olunur və Vaşinqtonun İranın bu su yoluna nəzarətini heç vaxt qəbul etməyəcəyinə dair əvvəlki mövqeyindən geri çəkilməsi anlamına gələ bilər.
Lakin əsas fikir ayrılığı körfəzdən çıxan gəmilər məsələsində qalır.
Regional vasitəçilər yoxlamaların regional nəzarət altında həyata keçirilməsini və ödənişlərin könüllü xarakter daşımasını istəyirlər. İran yükün dəyərinin 5–7 faizi həcmində rüsum tələb edir. Oman 3 faiz variantını təklif edir. ABŞ isə ümumiyyətlə heç bir ödənişin olmamasında israr edir.
Bu ciddi fikir ayrılığı yaxın vaxtlarda yekun sazişin imzalanmasını çətinləşdirir. Regional mənbələr Trampın “çox yaxın zamanda razılıq əldə olunacaq” bəyanatını həddindən artıq optimist hesab edir. Üstəlik, danışıqlar davam etdiyi vaxt İranın xarici işlər naziri məzuniyyətdədir.
Analitiklər xatırladırlar ki, 17 iyun memorandumunun taleyi xəbərdarlıq nümunəsidir. Həmin sənəd atəşkəsi rəsmiləşdirmiş və ABŞ-ın dəniz blokadasını aradan qaldırmışdı, lakin İranın əsas tələbləri – rüsumların tətbiqi və inzibati nəzarət sənəddə öz əksini tapmamışdı. Nəticədə razılaşma cəmi üç həftə sonra dağıldı. Həm gəmiçiliyə hücumların dayandırılması, həm də sanksiyaların yumşaldılması ilə bağlı müddəalar eyni vaxtda qüvvəsini itirdi.
Bazarlar hansı göstəriciləri izləməlidir?
Ekspertlərin fikrincə, əsas diqqət rəsmi bəyanatlara deyil, real göstəricilərə yönəlməlidir:
• Hörmüzdən hər gün keçən gəmilərin sayının müharibədən əvvəlki səviyyə ilə müqayisəsi;
• Hərbi risk sığortasının qiymətlərinin dəyişməsi;
• Neft, mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) və gübrə daşımalarının müntəzəm bərpası;
• ABŞ-ın İranla əlaqəli gəmiçilik şirkətlərinə tətbiq etdiyi məhdudiyyətlərin paralel şəkildə aradan qaldırılması.
Əvvəlki “boğazın açılması” elanlarında bu proseslər bir-biri ilə uzlaşmamışdı.
Digər vacib məqam isə hərəkət zolaqlarının bölünməsidir. Körfəz istiqamətində gedən gəmilərin İran sularından, çıxan gəmilərin isə Oman sularından hərəkət etməsi nəzərdə tutulur. Bu sistem maneəsiz işləyərsə, tərəflərin həqiqətən ortaq idarəetməyə nail olduğu qənaətinə gəlmək olar.
Lakin İran bu mexanizmi analitiklərin “seçici nəzarət” adlandırdığı modelə çevirməyə çalışarsa, zolaqların sərhədində yeni gərginliklərin yaranacağı gözlənilir.
İranlı mənbələrdən birinin sözlərinə görə, bütün prosesi poza biləcək ən böyük risk Trampın sosial şəbəkədə paylaşacağı tək bir mesajdır.
Ekspertlərin fikrincə, əsl sınaq detallı, hüquqi baxımdan yoxlanıla bilən razılaşma mətninin ortaya çıxması olacaq. Əks halda dünya yenidən yalnız “müsbət danışıqlar gedir” tipli ümumi bəyanatlarla kifayətlənməli olacaq.