TUT.AZ Bir domen — Azərbaycan haqqında minlərlə hekayə

XV–XVII əsrlərdən bu günə

Tarix

Kəndin adı sənədlərdə fərqli yazılışlarla keçir, sərhədləri isə dəfələrlə dəyişib: xanlıq, quberniya, kənd cəmiyyəti, sovet poselyoru, nəhayət Bakının qəsəbəsi.

Ad haradan gəlir

Ad haradan gəlir
Foto: Gulustan · CC BY-SA 3.0

Adın mənası dəqiq müəyyən edilməyib — yazılı mənbə yoxdur, versiyaların əksəriyyəti xalq etimologiyasına əsaslanır. Ən çox yayılmış dördü belədir: «Piri-Şahin» — insanları sağaldan Şahin adlı şəxsin piri; «Piri-şahı» — şahın ziyarət etdiyi pir; «Pir-uşağı» — pirin ətrafında yaşayanlar; və ərəb mənşəli «Pir üşşaqı» — pir aşiqləri.

Yazılışı da sabit olmayıb. «Qafqaz təqvimi»nin 1856-cı il buraxılışında Maştağa sahəsinin kəndi «Pirşafik» kimi qeyd olunub — güman ki, ərəb qrafikasında «qaf» hərfinin nöqtəsi itdiyi üçün «fa» kimi oxunub. B. V. Millerin 1920-ci illərin sonuna aid işində «Pir-Şahi» formasına rast gəlinir.

Xanlıqdan quberniyaya

XVIII əsrin ikinci yarısında Pirşağı Bakı xanlığının tərkibində idi; 1806-cı ildə xanlıq Rusiya imperiyasına keçdi. 1846-cı il dekabrın 14-də Şamaxı quberniyası yaradıldı və keçmiş xanlığın ərazisi ora daxil edildi, 1859-cu il Şamaxı zəlzələsindən sonra isə quberniya idarələri Bakıya köçürüldü və quberniya Bakı quberniyası adlandırıldı.

Bu, xəzinə kəndi idi. 1880-ci illərdə Pirşağı ayrıca kənd cəmiyyəti təşkil edirdi, XX əsrin əvvəlində isə Balaxanı-Sabunçu polismeysterliyinin 4-cü polis sahəsinə daxil idi (sahə idarəsi Balaxanı kəndində yerləşirdi).

Sovet dövrü

Sovet dövrü
Foto: GiDrO503 · CC BY-SA 4.0

1920-ci ildə Bakının Lenin rayonu yaradıldı (mərkəzi — Sabunçu). 1961-ci il yanvarın 1-nə olan məlumata görə bu rayona Pirşağı kənd Soveti daxil idi və ona üç yaşayış məntəqəsi — Pirşağı kəndi və 1 və 2 nömrəli balıqçılıq müəssisələri yanındakı qəsəbələr — tabe idi. 1977-ci il yanvarın 1-nə Pirşağı artıq ayrıca qəsəbə Soveti təşkil edirdi.

Sovet illərində qəsəbənin təbii şəraiti nəzərə alınaraq burada sanatoriyalar və pioner düşərgələri açıldı — əhalinin xeyli hissəsi məhz orada işləyirdi. Məktəb əvvəlcə ayrı-ayrı evlərdə yerləşirdi və yalnız 1934-cü ildə yeni binaya köçdü. Cümə məscidi bağlandı və uzun müddət taxıl anbarı kimi istifadə olundu.

Tatlardan azərbaycandilli qəsəbəyə

XX əsrin ilk rübünə qədər Pirşağı sakinləri sənədlərdə daha çox tatlar kimi qeyd olunurdu. 1870-ci il siyahısında burada 130 həyət və 598 sakin, 1886-cı il ailə siyahılarında 798 nəfər göstərilib — hamısı şiə tatlar. 1903-cü ilə olan məlumatda 1 045 nəfər var.

1920-ci illərin sonuna kənd türkləşdi. 1928-ci ildə tatları müayinə edən sovet iranşünası B. V. Miller qeyd edirdi ki, burada «hələ 5 il bundan əvvəl tat nitqi eşidilirdi, indi onu türk dili sıxışdırıb». Sonrakı siyahıyaalmalar artıq davamlı artım göstərir: 1970 — 2 470, 1979 — 3 216, 1989 — 4 145 nəfər.